GSSSS ALAMPUR BAKKA JAL. DPE KULDEEP: April 2021

ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਔਸ ਵਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿੰਟ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ । ਹਰ ਧੜਕਣ ਤੇ ਦਿਲ 70 c.c. ਲਹੂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਲਹੂ ਵਹਿਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪੰਪ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਮਿੰਟ ਵਿਚ ਦਿਲ 70 x70 c.c , ਅਰਥਾਤ ਪੰਜ ਲੀਟਰ ਲਹੂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਲਹੂ ਵਹਿਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪੰਪ ਕਰਦਾਇੰਨੀ ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਲਹੂ ਦਿਲ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਜਾਂ ਨਬਜ਼ ਗਤੀ 150 ਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿੰਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਹਰ ਧੜਕਣ ਤੇ ਦਿਲ ਦੁਆਰਾ ਪੰਪ ਕੀਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 150 c , c , ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Three Marks Que-Ans

Question 1. How to increase the strength of the lungs?

A. Physical exercise, especially strenuous exercise of the chest muscles, increases the strength of the lungs. Practicing yoga, pranayama increases the strength of the lungs.

Question 2. Why does breathing increase while exercising?

A. Exercise consumes more oxygen to convert nutrients into energy. The body's breathing rate increases to meet the need for more oxygen.

What are the main functions of the lungs?

A. The main function of the lungs is to exchange gases. Lung oxygen gas? Carbon dioxide gas is extracted from the red blood cells.

Question 4. Write the names of blood particles. Where are they manufactured?

Answer - The fluid flowing in the blood vessels is called Hu. It contains the following blood particles: (1) Red Blood Corpuscles (2) White Blood Corpusles (3) Platelets All these particles are formed in the bone marrow. Is

Question 5. Name the cells of the heart.

Answer - The heart has two parts and four chambers with the following names: Right Auricle #thecalas (Right Ventricle) Left Auricle Left Ventricle (Left Ventricle)

Q6. Describe the function of pulmonary artery and pulmonary vein.

A. Blood from the right ventricle of the heart travels through the pulmonary artery to cleanse the lungs. Pure blood from the lungs enters the left ventricular artery through the pulmonary vein.

Question 7. Explain the function of veins and arteries.

ANSWER: Impure blood flows in the veins which collects from all over the body and enters the right atrium of the heart through the lower and upper maha bira. Pure blood flows into the arteries, which enters all the arteries from the left ventricle of the heart through the aorta and cuts through the body.

Question 8. Explain the function of blood.

Answer-1. Provides nutrients to the body through the blood. 2. Oxygen is transported to the body cells through the blood. 3. Carbon dioxide is expelled from the body through Hu. 4. Hu keeps the body temperature constant. 5. Blood protects the body from diseases.

Question 9. State the main function of the heart.

A. The main function of the heart is to send blood to the lungs to purify it and to send pure blood to all the organs of the body through the arteries. Therefore the main function of the body is to keep the flow of Hu in the body.

Q10. What is meant by Stroke Volume?

A. The amount of blood pumped into the blood vessels by the heart in one stroke is called the stroke volume of the heart. Strong heart stroke volume is high. Stroke volume increases when we exercise.

Q11. What is meant by Pulse Rate?

A. The heart sends blood through the arteries to the blood vessels. This action increases and decreases the blood pressure on the walls of the blood vessels. The rate of increase and decrease of pressure per minute is called pulse rate which is 72 times per minute.

Q12. What is High Blood Pressure?

A. Blood pressure pumped by the heart to a certain limit on the walls of the blood vessels due to thickening of the blood, excess of red blood cells in the blood or accumulation of fat on the walls of the blood vessels. Is called high blood pressure.

Question 13. Give examples of desired and involuntary muscles.

A. The muscles of the legs and arms are the desired muscles that do not work according to the will of the person. Do. The heart, kidney, stomach and lung muscles are involuntary muscles that a person

Question 14, What are muscles?

A. Muscles are a group of small muscle fibers that come in different sizes. Muscle consists of two or three parts, the roots, the abdomen, and the joints that connect one bone to another. Muscle is 75% water, 8% protein and the rest is fat and salt.

Question 15. Write down muscle functions.

A. All parts of the body are made up of muscles. Muscles contract and expand in all organs. Therefore all the functions of the body are possible only through the muscles. Muscles move the bones of the body.

Question 16. What is fatigue?

A. Prolonged activity causes muscle wastes to accumulate waste products - lactic acid, urea, uric acid, carbon dioxide, dead cells, etc., which impede muscle function. This loss of muscle strength is called fatigue.

Question 17. Explain the function of kidneys.

Answer-1. The kidneys control the amount of water in the body. 2. Excretes waste products from the body through urine. 3. The kidneys maintain the similarity of mineral salts in the body.

Question 18. Describe skin functions.

Answer-1. The skin cleanses the body by sweating and expelling waste products. 2. Maintains a constant body temperature. 3. It prevents germs from entering the body. 4. The skin is water proof which prevents water from entering the body from outside nor does it allow the fluid in the muscles to flow out of the face itself.

Question 19. What are the different types of intestines in the body? Name their main function.

A. There are two types of intestines - small and large intestines. The small intestine is 28 feet long and the large intestine is 7 feet long. They separate the essential nutrients from the food and convert the rest into stew.

Question 20. What do you understand by the process of respiration?

Ans - respiratory activity (Mechanism of Respirtion- process goes on continuously to draw breath and last breath of life, from kiriajanama out. Oxygen is a chemical process for change in nutrient energy. All of the body through energy If the body does not get oxygen then energy will not be produced and all the functions of the body will stop. Oxygen cannot be stored in the body so we breathe again and again. Can be divided into two parts - the act of inhaling, the act of exhaling.

1. Inspiration - The diaphragm is like a round tower. When this muscle contracts, its shape becomes flat. This is the thoracic cavity. The volume of increases. The air pressure in the lungs decreases and the outside air fills up to equalize this pressure. This is how the act of inhaling takes place.

2. Expiration - With the expansion of the muscles, the diaphragm returns to its original position and the ribs that connect the two ribs bend to the lips. This reduces the volume of the chest cavity. This puts pressure on the lungs, allowing air to escape. Exhalation is caused by the elasticity of the chest wall and its return to its original position and the diaphragm being loosened and lifted. This is how the act of exhaling takes place.

Question 21. What do you understand by simple breathing, deep breathing and vigorous breathing?

Ans- (i) Normal Respiration - If we observe the respiration of any water then we will know very well that the speed and depth of respiration in every water is the external and the impact on the body. Caused by internal effects. We do normal walking or breathing normally at rest. By simple breathing we fill 500 cc of air into the lungs each time and exhale 500 cc. This activity occurs 30 to 40 times per minute in young children and 18 times per minute in adults. This is called the normal rate of respiration.

(ii) Deep Respiratioin - Our body needs more oxygen when we do strenuous activities. Our breathing becomes faster and deeper to meet the need for oxygen. Sometimes there is a deep breathing action even when the force is not working, as in the case of fear, when there is praise. After the state of intense work is over and the body comes out of the state of fear or admiration, the body returns to the state of normal breathing.

(iii) Forced Respiration - When we do very fast and single breaths. As we complete the race with full force during the 100 meter race, the body is in a state of oxygen debt. The body works hard to free itself from the state of oxygen debt. It involves stretching and contracting the chest muscles. Excess air is inhaled and exhaled through the lungs, sometimes due to an illness such as swelling of the airways, swelling of the lungs, exposure to toxic drugs to the body or a polluted environment. Strong breathing is produced. At this stage the chest muscles contract and expand violently.

Question 22. What is meant by exchange of gases?

Answer - The exchange of gases - the air we inhale, is a mixture of many gases. It contains oxygen (20.90%), nitrogen (78.6%), carbon dioxide ( 0.24%) and other gases (0.94%). In addition, there is an indefinite amount of water vapor. Similarly, the air we exhale contains oxygen (16.50%), nitrogen (78.6%), Carbon dioxide (4.5%) and other gases (4.6%). The air we inhale is the air we breathe in and the air we exhale is the air we breathe out. Expired Air).

Gases found in the air are exchanged in the lungs. The blood that travels through the cells from all parts of the body to the lungs is unclean. It contains more carbon dioxide than oxygen. When blood passes through the lung cells, it is separated by a very thin membrane. Gases can enter and leave this thin membrane. In the blood of a cell, oxygen comes from the air sacs and carbon dioxide from the blood of the cell reaches the air sac. This is how gases are exchanged in the lungs. The exchange of gases in the lungs is necessary. When this is not done, the entire amount of oxygen will be expended and only carbon dioxide will be left.

Question 23. Should we breathe through the nose?

“ We should breathe through the nose, not through the mouth.

Answer: Breathing is a boon for our life. We can live for a while without food and water, but we cannot go a moment without breathing. When breathing in, special care should be taken to breathe always through the nose, not through the mouth, because the air we breathe in and carry into our body contains a mixture of different types of gases. . These include oxygen, nitrogen, Carbon dioxide etc. are prominent. In addition to these gases, it also contains some dust particles. Located between the two eyes in our face. The nose has two nostrils. They have short hair. These hairs act as a filter. When we breathe through the nose, the air enters through the hair. Dust particles get stuck in the hair. In addition, the nasal wall is made up of a membrane that produces a special fluid. It kills airborne germs as well as keeps them cool. Therefore, it is important to breathe through the nose, not through the mouth. If we breathe through our mouths, the dust particles in the air will go into the lungs and cause many kinds of damage. In addition, breathing through the mouth can cause colds in the lungs. So breathing through the nose is far more useful than breathing through the mouth.

Question 24, Describe the function of blood.

A. Functions of Blood - Blood mainly performs the following functions in the body.

1. Blood carries the digested part of our food to different parts of the body.

2. Red blood cells present in the blood absorb oxygen from the lungs and carry it to different parts of the body. 3. It helps in expelling toxins from the body, and dissolves these substances inside and takes them to the kidneys where they are excreted in the form of urine.

4. White blood cells protect the body from disease germs.

5. Only red blood cells carry carbon dioxide formed after the action of oxygen into the lungs and expel it.

6. The blood keeps the various parts of the body together and prevents them from drying out.

7. Blood carries hormones from one place to another.

8. Blood platelets work to prevent blood from flowing out of the body when injured.

9. The temperature of different parts of the body remains constant only through blood.

Question 25. What is pulse? Write briefly.

A. Due to the rapid movement of blood, the walls of the blood vessels continue to increase and decrease. A pulse is a heart-pumping pulse that is felt on the walls of arteries. It can be felt wherever there is a pulse point in the artery. In a healthy person it runs 72 times per minute. It is more or less different in different conditions such as fever, body weight at work, after meals, age and mental state. The rate of pulse rate per minute with age is as follows

The pulse rate of a newborn baby is 140 beats per minute

120 times per minute from one year of age

110 times per minute from two years of age

96-100 times per minute from five years of age

80-90 times per minute till the age of ten

60-80 times per minute in young people

The average heart rate is considered to be 70 beats per minute. At each heartbeat, the heart pumps 70 cc of blood into the arteries. In this way the heart pumps 70 x 70 cc, i.e. five liters of blood in one minute. The same amount of blood enters the right side of the heart. When practiced, the heart rate increases to 150 beats per minute. With each heartbeat, the amount of blood pumped by the heart reaches 150 c, c.

ਪੰਜ ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤਰ

5 Marks Que-Ans

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1. ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ? ਇਸ ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ?

ਉੱਤਰ - ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ - ਆਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਹ ਖਿੱਚ ਕੇ ਆਕਸੀਜਨ ਨੂੰ ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੱਕ ਨੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸਾਹ ਕੱਢਣ ਦੁਆਰਾ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਗੈਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵਾਰ - ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ।

ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ( Importance of Respiration )

1. ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ( Basis of Life ) - ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹੈ । ਮਨੁੱਖ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਪਰ ਸਾਹ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ।

2. ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁੱਟੇ - ਫੁੱਟੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ( Repair of damaged parts of the body ) - ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਭੋਜਨ ਦੇ ਬਲਣ ਨਾਲ ਬਾਲਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁੱਟੇ - ਫੁੱਟੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

3. ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ( lt provides Energy ) - ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਆਕਸੀਜਨ ਲ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਆਕਸੀਜਨ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ।

4. ਸਰੀਰ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਠੰਡ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ( Keeps the body temperature cool ) - ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹਵਾ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਫੂਕ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਗਰਮੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਠੰਡਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।

5. ਲਹੂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ( Purification of Blood ) - ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹਵਾ ਸਾਡੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ । ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਲਹੂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਲਹੂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਪ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਆਕਸੀਜਨ ਲਹੂ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਲਹੂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ ।

6 . ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ( Turning out harmful products ) - ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਪਦਾਰਥ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ । ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਆਕਸੀਜਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਫੁੱਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਵਰਗੇ ਕਈ ਵਿਅਰਥ ਪਦਾਰਥ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਰੀਰ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਾਸ : ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸਾਡੇ ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਸਿੱਟਾ ( Conclusion ) - ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਨਿਰੋਗਤਾ ਲਈ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2. ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ , ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਲਿਖੋ । ਜਾਂ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅੰਗ ਕਿਹੜੇ - ਕਿਹੜੇ ਹਨ ? ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ?

ਉੱਤਰ - ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅੰਗ ( Organs of Respiratory System ) - ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਛੇ ਅੰਗ ਹਨ

1. ਨੱਕ ( Nose ) - ਇਹ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ । ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੱਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਨੱਕ ਵਿਚ ਦੋ ਛੇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਥੁਨਾ ਜਾਂ ਨਾਸ - ਛੇਦ ( Nostrils ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਨਾਸ - ਛੇਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਛੋਟੇ - ਛੋਟੇ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਵਾਲ ਹਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਉੱਤੇ ਇਕ ਬਿੱਲੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਵ ਬਣਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਵ ਹਵਾ ਦੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹ ਭਾਗ ਦੋ ਛੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਲੇ ( ਕੰਠ ) ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ।ਨਾਸ - ਛੇਦ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚਲੇ ਠੋਸ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਦੂਜੇ ਨੱਕ ਦੀ ਤਿੱਲੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਹਵਾ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਫੇਫੜੇ ਆਦਿ ਨੂੰ ਠੰਢ ਲੱਗਣ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ । ਸਾਹ ਸਦਾ ਨੱਕ ਦੁਆਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ , ਮੂੰਹ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ । ਮੂੰਹ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਨਾ ਹੀ ਹਵਾ ਛਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

2. ਸੰਘ ( Pharynx ) - ਇਸ ਅੰਗ ਦੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ । ਇਹ ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਗਿਲਟੀਆਂ ( Tonsis ) ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਛੋਟੀਆਂ - ਛੋਟੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣੀ ਇਕ ਛੱਲੇਦਾਰ ਨਲੀ ਹੈ ਜੇ ਨਾਸ - ਛੇਦ ਦੇ ਉੱਪਰੀ ਭਾਗ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਜੀਭ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਘ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਵਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ । ਭੋਜਨ ਦੀ ਨਲੀ ਹਵਾ ਦੀ ਨਲੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਹਵਾ ਨਲੀ ਤੇ ਇਕ ਵੱਕਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਪੀਗਲੋਟਿਸ ( Epiglottis ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਢੱਕਣ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਨਿਗਲਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਹ ਨਲੀ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸਾਹ ਨਲੀ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ।

3. ਸੁਰ ਯੰਤਰ ( Larynx- ਇਹ ਸਾਹ ਨਲੀ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਮੋਟਾ ਅਤੇ ਚੌੜੇ ਬਕਸੇ ਵਰਗਾ ਭਾਗ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਡੱਬਾ ( Sound Box ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਥੋਂ ਹੋ ਕੇ ਹਵਾਂ ਸਾਹ ਨਲੀ ( Trachea ) ਵਿਚ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ । ਸਵਰ ਯੰਤਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਉਪਅਸਥੀਆਂ ( Canilages ) ਦਾ ਇਕ ਢੱਕਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ , ਜੋ ਉਪ - ਜੀਭ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਚੱਕਣ ਅਕਸਰ ਸਿੱਧਾ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਹਵਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕੇ ।

4. ਸਾਹ ਨਲੀ ( Trachea ) - ਸਾਹ ਨਲੀ ਅੱਧਾ ਇੰਚ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ ਇੰਚ ਵਿਆਸ ਦੀ ਇਕ ਨਲੀ ਹੈ ਇਹ ਸਵਰ ਯੰਤਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਛਾਤੀ ਅੰਦਰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਉਪ - ਅਸਥੀਆਂ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਛੱਲਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਿਛੇ ਵੱਲ ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । ਛੱਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 16 ਤੋਂ 20 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਤਹਿ ਨਾਸ - ਛੇਦ ਦੀ ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਚ ਹਵਾ ਛਾਣਨ ਲਈ ਛੋਟੇ - ਛੋਟੇ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਹੇਠਲੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਇਹ ਨਲੀ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਭਾਗ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਫੇਫੜੇ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਫੇਫੜੇ ਵਿਚ । ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਨੂੰ ਸਾਹ ਨਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਇਹ ਨਲੀ ਵਾਲ ਵਾਂਗ ਅਨੇਕਾਂ ਸੂਖਮ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

5. ਹਵਾ ਨਲੀਆਂ ( Bronchial Tubos ) - ਹਰੇਕ ਹਵਾ ਨਲੀ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਦੋ ਨਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨਲੀਆਂ ( Bronchial Tubes ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਫਿਰ ਇਹ ਕਈ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਛੋਟੀਆਂ - ਛੋਟੀਆਂ ਸੂਖਮ ਨਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਅੰਤ ਵਿਚ ਛੋਟੀਆਂ - ਛੋਟੀਆਂ ਸੂਖਮ ਹਵਾ ਥੈਲੀਆਂ ( Air sacs ) ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ - ਬਦਲੀ ( Exchange of gases ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

6. ਫੇਫੜੇ ( Lungs ) - ਫੇਫੜੇ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹਨ । ਇਹ ਸਪੰਜ ਵਾਂਗ ਲਚਕੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਫੇਫੜੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦੋ ਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਸੱਜਾ ਫੇਫੜਾ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਫੇਫੜਾ । ਸੱਜਾ ਫੇਫੜਾ ਖੱਬੇ ਫੇਫੜੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਵੀ । ਇਹ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ( Lobes ) ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਖੱਬਾ ਫੇਫੜਾ ਕੇਵਲ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਹਰੇਕ ਫੇਫੜਾ ਇਕ ਦੂਹਰੀ ਲਿੱਲੀ ਦੇ ਥੈਲੇ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਥੈਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਲੂਰਾ ( Pleura ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਸੱਟ , ਰਗੜ ਅਤੇ ਝਟਕੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਛੋਟੀਆਂ - ਛੋਟੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਅੰਤ ਵਿਚ ਫੁਲੇ ਹੋਏ ਹਵਾ ਦੇ ਥੈਲਿਆਂ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹ ਥੈਲੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਸਮਾਨ ਦਿਖਦੇ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਹਵਾ ਦੇ ਥੈਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਪੰਜ ਵਰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ । ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਨਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨਲੀਆਂ ਆਦਿ ਵੀ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3. ਲਹੂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ? ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ ।

ਉੱਤਰ - ਲਹੂ ( Blood ) - ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚਮੜੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਚਾਕੂ ਜਾਂ ਬਲੇਡ ਨਾਲ ਕੱਟੀਏ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਲਹੂ ( Blood ) ਹੈ । ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਹੂ ਨੂੰ ਸੂਖਮਦਰਸ਼ੀ ਵਿਚ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਲਹੂ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਛੋਟੇ - ਛੋਟੇ ਕਣ ਦੇਖਾਂਗੇ । ਇਹਨਾਂ ਕਣਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲ ਲਹੂ ਕਣ ( Red Corpuscles ) ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਲਹੂ ਕਣ ( White Corpuscles ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ ਤਰਲ ( Yellow Liquid ) ਵਿਚ ਤੈਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ( Plasma ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਲਹੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ( Structure of Blood ) - ਲਹੂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ

1. ਪਲਾਜ਼ਮਾ ( Plasma ) 2. ਲਾਲ ਲਹੂ ਕਣ ( Red Corpuscles )

3. ਚਿੱਟੇ ਲਹੂ ਕਣ ( White Corpuscles ) 4. ਪਲੇਟਲੇਟਸ ( Platclets )

1. ਪਲਾਜ਼ਮਾ ( Plasma ) - ਇਹ ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ਕ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਚ ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਲਹੂ ਕਣ ਤੈਰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਵਿਚ 90 % ਪਾਣੀ ਵਿਚ 10 % ਠੋਸ ਪਦਾਰਥ ਘੁਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਗੈਸ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਪਲਾਜ਼ਮਾਂ ਲਹੂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਲਹੂ ਦੇ ਵਗਣ ਉੱਤੇ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ।

2. ਲਾਲ ਲਹੂ ਕਣ ( Red blood Corpuscles ) - ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲਾਲ ਲਹੂ ਕਣ ( ਗੋਲ ) ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿਚਕੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਇਨੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਤਾਂ 2.5 ਵਰਗ ਸੈਂਟੀਮੀਟਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਲਗਭਗ 1 ਕਰੋੜ ਆ ਜਾਣ । ਮਨੁੱਖ ਦੇ 1 ਮਿਲੀਲੀਟਰ ਲਹੂ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਲਗਭਗ 5,000,000 ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ ਇਕ ਲਚਕੀਲੇ ਖੇਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ( Haemoglobin ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ । ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ਆਕਸੀਜਨ ਨੂੰ ਚੂਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ , ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਆਕਸੀ - ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ( Oxy - haemoglobin ) ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਆਕਸੀ - ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਹੂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਨੂੰ ਚੂਸ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਲੜਕੀਆਂ ਵਿਚ ਲਾਲ ਲਹੂ ਕਣ ਲੜਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਸਰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਲਹੂ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

3. ਚਿੱਟੇ ਲਹੂ ਕਣ ( White blood Corpuscles ) - ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਚਿੱਟੇ ਲਹੂ ਕਣ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਲਹੂ ਵਿਚ ਚਿੱਟੇ ਰਕਤ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਾਲ ਲਹੂ ਕਣਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ 600 : 1 ਹੈ ਭਾਵ 600 ਲਾਲ ਕਣਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕੇਵਲ 1 ਚਿੱਟਾ ਰਕਤ ਕਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਰੰਗਹੀਣ ਅਤੇ ਅਨਿਯਮਿਤ ( Irregular ) ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕੀਟਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸੱਟ ਆਦਿ ਲੱਗਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੇ ਭਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ । 4 . ਪਲੇਟਲੇਟਸ ( Platelets ) - ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲਹੂ ਵਿਚ ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰਕਤ ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਤੀਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਹਨ । ਇਹ ਲਾਲ ਰਕਤ ਕਣਾਂ ਦਾ ਨੇ ਤੇ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਲਹੂ ਦੇ ਇਕ ਘਣ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਲਗਭਗ 3 ਲੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੁਰਭੁਰੇ ਅਤੇ ਚਿਪਕਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਅਨਿਯਮਿਤ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਲਹੂ ਨੂੰ ਵਗਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4. ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ ? ਜਾਂ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਅੰਗ ਕਿਹੜੇ ਹਨ ?

ਉੱਤਰ - ਲਹੂ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ । ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਫਾਲਤੂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਅੰਗ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ

1. ਦਿਲ ( Heart ) - ਦਿਲ ਲਹੂ ਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੈ । ਇਸਦਾ ਆਕਾਰ ਬੰਦ ਮੁੱਠੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ । ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਖਾਨੇ ਹਨ । ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਚ ਫੈਲਣ ਅਤੇ ਸੁੰਗੜਨ ਦੀ ਇਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਪੰਪ ਕੀਤਾ ਲਹੂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ । ਦਿਲ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਲਹੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸੱਜੇ ਆਰੀਕਲ ( Auricle ) ਤੋਂ ਲਹੂ ਸੱਜੇ ਵੈਟਰੀਕਲ ( Ventricle ) ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਸੱਜੇ ਵੈਟਰੀਕਲ ਦੀ ਸੁੰਗੜਨ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਲਹੂ ਫੇਫੜਾ ਧਮਣੀ ( Pulmonary Artury ) ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

2. ਫੇਫੜਾ ਧਮਣੀ ( Pulmonary Arlery ) - ਸਰੀਰ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਫੇਫੜਾ ਧਮਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਸ਼ੁੱਧ ਲਹੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਅੱਗੋਂ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਸੱਜੇ ਫੇਫੜੇ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਖੱਬੇ ਫੇਫੜੇ ਨੂੰ ਲਹੂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੂ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਆਕਸੀਜਨ ਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ।

3. ਫੇਫੜਾ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ( Pulmonary Veines ) - ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚ ਲਹੂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਹੂ ਫੇਫੜਾ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਦਿਲ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ । ਫੇਫੜਾ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਚਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਦੋ ਸੱਜੇ ਫੇਫੜੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਦੇ ਇੱਥੇ ਫੇਫੜੇ ਤੋਂ ਦਿਲ ਦੇ ਖੱਬੇ ਆਰੀਕਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਖੱਬੇ ਆਰੀਕਲ ਤੋਂ ਲਹੂ ਖੱਬੇ ਕੈਂਟਰੀਕਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਖੱਬਾ ਵੈਟਰੀਕਲ ਦਿਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸੁੰਗੜਨ ਵਾਲਾ ਖਾਨਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਲਹੂ ਨੂੰ ਪੰਪ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲਹੂ ਵਾਹਿਣੀ ਮਹਾਂਧਮਣੀ ( Aora Artery ) ਵਿਚ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ।

4 , ਮਹਾਂ ਧਮਣੀ ( Aorta Artory ) - ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ੁੱਧ ਲਹੂ ਦੀ ਵਾਹਿਣੀ ਹੈ । ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਰਗ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਅੱਗੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਧਮਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵੱਲ ਲਹੂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ।

5. ਧਮਣੀਆਂ ( Arteies ) - ਧਮਣੀਆਂ ਲਹੂ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਉਹ ਵਹਿਣੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਵਾਹਿਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤਹਿਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਦਿਲ ਦੁਆਰਾ ਲਹੂ ਪੰਪ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਾਹਿਣੀਆਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਦਬਾਅ ਘੱਟ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਜਗਾ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

6. ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ( Capielaries ) - ਇਹ ਵਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਰੀਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਭਾਗ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਿਣ ਕੀਤੀ ਆਕਸੀਜਨ ਦਾ ਅਦਾਨ - ਪ੍ਰਦਾਨ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਰੀਕ ਪਰਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪੌਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਸੈੱਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ।

7 : ਸੂਖਮ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ( Veinutes ) - ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਲਹੂ ਦੀ ਦਿਲ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਹਨ । ਅੱਗੋਂ ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ।

8. ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ( Veins ) - ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਲਹੂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਧਮਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਧੜਕਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਅਸ਼ੁੱਧ ਲਹੂ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪ੍ਰੰਤੂ ਫੇਫੜਾ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਲਹੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਆਖਰ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਦੀਆਂ ਹਨ । ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਹੇਠਲੀ ਮਹਾਂ ਸ਼ਿਰਾ ( Interior Vana Cava ) ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਉਪਰਲੀ ਮਹਾਂ ਸ਼ਿਰਾ ( Supenior Vana Cava ) ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਮਹਾਂ ਸ਼ਿਰਾ ਰਸਤੇ ਲਹੂ ਦਿਲ ਦੇ ਸੱਜੇ ਆਰੀਕਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5. ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੰਖੇਪ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਲਿਖੋ

( ਉ ) ਲਹੂ ਦਾ ਜੰਮਣਾ ।

( ਅ ) ਲਹੂ ਦਾ ਦਬਾਉ ਅਤੇ ਉੱਚ ਦਬਾਉ ॥

ਉੱਤਰ - ਉ ) ਲਹੂ ਦਾ ਜੰਮਣਾ ( Clotting of Blood ) - ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅੰਗ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੱਟ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਅੰਗ ਤੋਂ ਲਹੂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਲਹੂ ਕੱਟੇ ਹੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਜੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਹੂ ਦੇ ਜੰਮ ਜਾਣ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਦੇ ਕੀਟਾਣੂ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।ਲਹੂ ਦਾ ਜੰਮਣਾ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੇ ਇਸ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਫਾਈਬਿਨ ( Fibrin ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਫ਼ਾਈਬਿਨ ਵਿਚ ਧਾਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਧਾਗੇ ਕੰਟੇ ਹੋਈ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਪੰਜ ਵਾਂਗ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿੰਬੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਥਾਨ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਹੂ ਵੱਗਣ ਤੋਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪਲੇਟਲੇਟਸ ਵੀ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ।

( ਅ ) ਲਹੂ ਦਾ ਦਬਾਅ ( Blood Pressure ) - ਲਹੂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਲਿਜਾਣ ਵਿਚ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ( Veins ) , ਧਮਣੀਆਂ ( Arteries ) ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ( Capillaries ) ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਦਿਲ ਦੁਆਰਾ ਪੰਪ ਕੀਤਾ ਲਹੂ ਲਹੂ ਵਹਿਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਬਾਅ ਘੱਟਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ । ਦਿਲ ਦੁਆਰਾ ਪੰਪ ਕੀਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਇਸ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਲਹੂ ਦਾ ਦਬਾਅ ( Blood Pressure ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਨੂੰ ਸਫ਼ੀਗਨੇਮੈਨੋਮੀਟਰ ( Sphygnemometer ) ਨਾਮਕ ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

ਉੱਚ ਲਹੂ ਦਾ ਦਬਾਅ ( High Blood Pressure ) - ਲਹੂ ਵਹਿਣੀਆਂ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਹੂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਲਹੂ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਸਧਾਰਨ ਦਬਾਅ 80 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਅਤੇ ਉਪਰਲਾ ਦਬਾਅ 120 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਘੱਟ ਗਏ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਘੱਟ ਲਹੂ ਦਬਾਅ ( Low Blood Pressure ) ਅਤੇ ਵੱਧ ਗਏ ਲਹੂ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਵਧ ਲਹੂ ਦਬਾਅ ( High Blood Pressure ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਹੂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਘੱਟਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਲਹੂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਲਹੂ ਦੇ ਵਧ ਦਬਾਅ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਨ ਹਨ :

1. ਲਹੂ ਦਾ ਗਾੜਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ।

2. ਲਹੂ ਵਿਚ ਲਾਲ ਕਣਾਂ ( R.B.c. ) ਦਾ ਲੋੜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧ ਜਾਣਾ ।

3. ਲਹੂ ਵਹਿਣੀਆਂ ਦੇ ਇਰਦ - ਗਿਰਦ ਚਰਬੀ ਦੀ ਤਹਿ ਦਾ ਜੰਮ ਜਾਣਾ ।

ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਜੇਕਰ ਉਪਰਲਾ ਹੂ ਦਬਾਅ ( Systolic Pressure ) 120 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਹੂ ਦਬਾਅ ( Diastolic Pressure ) 80 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉੱਚ ਲਹੂ ਦਾ ਦਬਾਅ ( High Blood Pressure ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਲਹੂ ਵਹਿਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਵੱਧ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਵਧ ਭਾਰ ਪਵੇਗਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਘਬਰਾਹਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇਗੀ । ਦਿਲ ਦਾ ਉੱਚ ਦਬਾਅ ( High Blood Pressure ) ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

5 Marks Que-Ans

Effects on blood function, blood circulation, muscles

Question 1. What is breathing action called? What is the significance of this?

A. Breathing - In general, the act of inhaling oxygen from the air through the nose to the lungs and exhaling carbon dioxide gas from the lungs is called respiration. In fact, it is the external breathing that we feel over and over again.

Importance of Respiration

1. Basis of Life - Breathing is the basic basis of our life. A human being can live for some time without food and water, but one cannot imagine living even for a moment without breathing.

2. Repair of damaged parts of the body - The burning of food by respiration produces fuel and protoplasm which repairs the broken parts of the body.

3. It provides energy (lt provides energy) - oxygen is absorbed by the breath and reaches different parts of the body. This oxygen deprives the body of energy from food and gives it the power to perform various functions.

4. Keeps the body temperature cool - Exhaling warms the air. Proof of this is that when we blow our hands repeatedly in winter, they get hot. In this way heat is released from the body through respiration, which keeps the body temperature cool.

5. Purification of Blood - By breathing, clean air enters our lungs and unclean air comes out. Carbon dioxide contaminates the blood. This impure blood enters the lungs and is purified. Carbon dioxide and vapors are released, and new oxygen is added to the blood. Thus respiration plays an important role in purifying the blood.

6. Turning out harmful products - Harmful substances are expelled from the body through respiration. By breathing, oxygen reaches different parts of the body and combines with the accumulated substances to break them down. This foot produces many waste products like carbon dioxide which are harmful to the body. Their excretion from the body: is necessary. As we exhale, carbon dioxide is expelled from the body, which helps keep the body healthy. Conclusion - Breathing is of special importance for our life and physical well-being.

Question 2. Write the names, position and function of the major organs of the respiratory system. Or what are the organs of the respiratory system? What do you know about their status and activities?

ANSWER - Organs of Respiratory System - The following six organs are involved in human respiration.

1. Nose - This is an important part of breathing. It is located between the two eyes. The act of breathing begins with the nose. There are two nostrils in the nose called nostrils. Nasal cavities have short hairs on the inside. These hairs purify the air and let it in. They have a cat on the wall that makes them special. It kills airborne germs and keeps the air cool. At the back of it are the senses. This part opens into the throat through two holes. When air escapes from the hairs in the nostrils, the solids in it remain there. The air gets heated by coming in contact with the spleen of the other nose so that there is no fear of catching cold to the lungs etc. Breathing should always be done through the nose, not through the mouth. Breathing through the mouth neither filters the air nor warms it.

2. Sangh (Pharynx) - This organ is of special importance in respiration. It is located on the back of the tonsils. It is a ringed tube made up of small bones that go from the top of the nostril to the root of the tongue. Thus the Sangh is the place where the air and the esophagus meet. The esophagus is behind the air duct. There is a hole in the airway called the epiglottis. This lid closes the trachea when swallowing food and thus prevents food from entering the trachea.

3. The larynx is the thick, wide box-like part of the upper respiratory tract. It produces sound. Hence, it is called the sound box. There is a lid of canilages on the mouth of the vocal apparatus, called the sub-tongue, which is often upright so that air can enter easily.

4. Trachea - The trachea is a tube half an inch long and three-quarters of an inch in diameter. It starts at the bottom of the vocal cords and goes down inside the chest. It is made up of incomplete rings of sub-bones that are not attached to the back. The number of rings ranges from 16 to 20. Its inner layer is similar to that of a cat. It has short hairs to filter air. At the lower end, the tube divides into two parts. One part goes to the right lung and the other to the left lung. Each of these parts is called the trachea. Later on, it is divided into many subtle parts like tube hair.

5. Bronchial Tubes - After entering the lungs, each air duct is divided into two tubes called Bronchial Tubes. They are then divided into several sections into smaller micro-tubes which eventually open into smaller micro-air sacs. These include the exchange of gases.